Slik er atlaset bygd opp

Atlaset er eit interaktivt verktøy delt inn i tre nivå:

1. All rusbehandling – aktivitet i heile helsetenesta, uavhengig av sektor
2. Tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB) – aktivitet avgrensa til denne sektoren
3. Diagnosespesifikke analysar – aktivitet delt etter type rusmiddel (ICD-10-kodane F10–F19)

For kvart av desse tre nivåa finn du resultat i tre boksar:

• Poliklinisk behandling (tal pasientar og kontaktdagar)
• Døgnbehandling (tal pasientar og opphald)
• Liggetid i døgnbehandling (tal liggedøgn og median liggetid)

Bruk innhaldsoversikta øvst på sida for å hoppe direkte til ønska analyse og/eller diagnose. For enkelte diagnosar er det ikkje presentert tal for enkeltindikatorar grunna for lite talgrunnlag (for eksempel døgnbehandling for cannabis- eller kokainliding).

Slik navigerer du i figurane

Hovudresultata er presenterte som ei rekke figurar du blar gjennom ved å klikke på boksane øvst til høgre. Figurane følgjer i hovudsak same rekkefølge:

1. Tal pasientar, inkludert utvikling over åra 2021–2025
2. Tal kontaktdagar for dei same pasientane, inkludert utvikling over åra 2021–2025
3. Fordeling av aktiviteten etter sektor
4. Fordeling etter om behandlinga vart utført i det offentlege eller hos private med avtale med staten
5. Geografisk variasjon, vist i kartvisning
6. Totalt omfang av pasientar i behandling, vist i linjediagram fordelt på alder og kjønn

Tala frå figurane finn du også i tabellformat.

Om tala

For å kunne samanlikne opptaksområde med ulik befolkningsstorleik er alle tal i figurane vist som ratar – altså pasientar, kontaktdagar eller opphald per 10 000 innbyggjarar.

Tilleggsanalysar

Nokre tilleggsanalysar skil seg frå dette standardoppsettet. Dette gjeld Integrert ettervern etter døgnbehandling (samla og TSB) og analysar av forløpsintensitet. Utvida forklaring for desse figurane kan finnast i tilhøyrande utvalsboks og under metodekapittelet nederst i atlaset.

Variasjon er målt ved forholdstal (FT, FT2), variasjonskoeffisient (CV) og systematiske variasjonskomponentar (SCV, SCV2). Dei to variantane av forholdstal og systematiske variasjonskomponentar skil seg ved at FT2 og SCV2 utelèt dei høgaste og lågaste verdiane i utrekninga, medan FT og SCV inkluderer alle observasjonar. I statistiske analysar kan ekstreme verdiar ha stor innverknad på berekna mål, og dersom denne innverknaden vert vurdert som for stor, kan det vere aktuelt å utelate ytterverdiane for å redusere sensitiviteten. Samstundes representerer desse verdiane reelle observasjonar for delar av pasientpopulasjonen som er like sentrale som resten.

SCV og SCV2 er justerte ved indirekte standardisering. Standardiseringa tek utgangspunkt i den gjennomsnittlege landsraten over ein femårsperiode, vekta etter alders- og kjønnsfordelinga i kvart opptaksområde. Ratar for opptaksområda vert dermed rekna ut som om områda hadde hatt same forventa tal pasientar eller kontaktar som landsgjennomsnittet, samstundes som det vert teke omsyn til skilnader i alders- og kjønnsstruktur.

Medan forholdstala er enkle å berekne og tolke, gjev CV og SCV meir fullstendige mål på variasjon. SCV tek i tillegg omsyn til at ein del av den observerte variasjonen skuldast tilfeldig variasjon, og justerer difor for små tal. Av den grunn vert SCV ofte rekna som det føretrekte variasjonsmålet og er tillagt mest vekt i tolkinga. Samstundes har SCV avgrensingar, mellom anna ved at målet er sårbart for variasjon i tal pasientar eller kontaktar og for skilnader i folketal mellom opptaksområda. Ei samla vurdering av variasjon bør difor byggje på fleire mål som vert tolka i samanheng.

Variasjon målt ved SCV vert klassifisert som liten ved verdiar under 3, middels ved verdiar frå 3,1 til 5,4, stor ved verdiar frå 5,5 til 10, og særs stor ved verdiar over 10. I faglitteraturen er det peikt på at SCV-verdiar over 3 i stor grad kan tilskrivast praksisforskjellar i helsetenesta (Appleby et al., 2011).

Tabellen viser geografisk variasjon i pasientratar for poliklinisk behandling. Indikatorane er sorterte etter storleiken på den systematiske variasjonskomponenten (SCV), frå størst til minst variasjon. Høgare SCV-verdi tyder på større geografisk variasjon mellom områda. Fargane viser graden av variasjon.

FT: Forholdstalet mellom høgaste og lågaste rate.

FT2: Forholdstalet mellom nest høgaste og nest lågaste rate.

CV: Variasjonskoeffisient, som viser forholdet mellom standardavviket og gjennomsnittet.

SCV: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering.

SCV2: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering, der høgaste og lågaste verdi er utelate.

Tabellen viser variasjon mellom geografiske område i kontaktdagsratar for poliklinisk behandling. Indikatorane er sorterte etter SCV, frå størst til minst variasjon. Høgare SCV-verdi tyder på større geografisk variasjon mellom områda.

FT: Forholdstalet mellom høgaste og lågaste rate.

FT2: Forholdstalet mellom nest høgaste og nest lågaste rate.

CV: Variasjonskoeffisient, som viser forholdet mellom standardavviket og gjennomsnittet.

SCV: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering.

SCV2: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering, der høgaste og lågaste verdi er utelate.

Tabellen viser variasjon mellom geografiske område i pasientratar for døbehandling. Indikatorane er sorterte etter SCV, frå størst til minst variasjon. Høgare SCV-verdi tyder på større geografisk variasjon mellom områda.

FT: Forholdstalet mellom høgaste og lågaste rate.

FT2: Forholdstalet mellom nest høgaste og nest lågaste rate.

CV: Variasjonskoeffisient, som viser forholdet mellom standardavviket og gjennomsnittet.

SCV: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering.

SCV2: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering, der høgaste og lågaste verdi er utelate.

Tabellen viser variasjon mellom geografiske område i opphalds- og liggedøgnsratar for døgnbehandling. Indikatorane er sorterte etter SCV, frå størst til minst variasjon. Høgare SCV-verdi tyder på større geografisk variasjon mellom områda.

FT: Forholdstalet mellom høgaste og lågaste rate.

FT2: Forholdstalet mellom nest høgaste og nest lågaste rate.

CV: Variasjonskoeffisient, som viser forholdet mellom standardavviket og gjennomsnittet.

SCV: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering.

SCV2: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering, der høgaste og lågaste verdi er utelate.

Tabellen viser variasjon mellom geografiske område i indikatorar for LAR-behandling, inkludert medikamentell behandling, oppfølging og døgnbehandling. Indikatorane er sorterte etter SCV, frå størst til minst variasjon. Høgare SCV-verdi tyder på større geografisk variasjon mellom områda.

FT: Forholdstalet mellom høgaste og lågaste rate.

FT2: Forholdstalet mellom nest høgaste og nest lågaste rate.

CV: Variasjonskoeffisient, som viser forholdet mellom standardavviket og gjennomsnittet.

SCV: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering.

SCV2: Systematisk variasjonskomponent justert for alder og kjønn ved indirekte standardisering, der høgaste og lågaste verdi er utelate.

Datakjelder

Analysane er basert på registerdata frå:

• Norsk pasientregister (NPR)

• Kommunalt pasient- og brukarregister (KPR)

• Statistisk sentralbyrå (SSB)

NPR inneheld data frå spesialisthelsetenesta: Aktivitet i psykisk helsevern for vaksne og unge, tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB), somatikk, rehabilitering og avtalespesialistar. KPR omfattar data om konsultasjonar hos allmennlege og legevakt og anna bruk av den kommunale helsetenesta. Begge registera er forvalta av Folkehelseinstituttet (FHI). Innbyggjartal er henta frå SSB. Helse Førde er åleine ansvarleg for analysar, tolkingar og framstilling av data i rapporten.

Utval og aldersgrupper

Analysen omfattar personar i alderen 18–75 år som i perioden 2021-2025 hadde minst ein kontakt i tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB) eller ein registrert hovuddiagnose innan ICD-10-kodane F10-F19 i sektorane psykisk helsevern for vaksne (PHV), psykisk helsevern for barn og unge (PHBU) eller somatikk, inkludert private rehabiliteringsinstitusjonar og avtalespesialistar.

I analysar for kommunehelsetenesta er diagnosane identifiserte ved bruk av symptomkodane P15-P19 frå kodeverket ICPC-2. Følgjande takstkodar er brukt for å identifisere relevante konsultasjonar med fastlege eller legevakt: '2ad', '2ae', '2aef', '2aek', '2ak', '2ed', '11ad', '11ak', ‘2as’, ‘2at’, ‘2av’, ‘2afs’ , ‘2aft’, ‘2afv’, ‘2aks’, ‘2akt’, ‘2akv’, ‘2sf’, ‘2ss’, ‘2ssd’.

Klassifisering av behandlingsinstitusjonar

Alle behandlingsinstitusjonar i somatisk sektor, psykisk helsevern og tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB) vart klassifisert i tre grupper;

• Offentlege institusjonar

• Private institusjonar med oppdragsavtale

• Private institusjonar med kjøpsavtale

Institusjonar med oppdragsavtale har langsiktige, ikkje-konkurranseutsette, avtalar med det regionale helseføretaket. Ein kjøpsavtale inneber her at avtalen med det offentlege er tidsavgrensa og konkurranseutsett. Klassifisering av dei ulike institusjonane vart kvalitetssikra og godkjent av fagpersonar i kvart regionale helseføretak.

Polikliniske kontaktdagar

Polikliniske kontaktdagar vert i rapporten nytta som eit samleomgrep for både polikliniske konsultasjonar og dagbehandling, og omfattar både direkte og indirekte konsultasjonar. Atlaset skil ikkje mellom fysiske konsultasjonar (direkte kontaktar) og konsultasjonar som skjer via video, telefon, eller andre former for skriftleg eller digital dialog (indirekte kontaktar). Administrative kontaktar vert ikkje rekna som konsultasjonar, men inngår som eit mål på den breiare oppfølginga pasienten får. Ved berekning av kontaktdagar vert alle polikliniske kontaktar på same dagen slått saman til eitt poliklinisk opphald (kontaktdag).

Døgnopphald

Døgnopphald er definert som opphald der pasienten overnattar. Analysen omfattar opphald innan tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB) eller opphald med registrert hovuddiagnose i ICD-10 kapittelet F10–F19 innan psykisk helsevern for vaksne, psykisk helsevern for barn og unge og somatikk.

Fleire døgnopphald vert slått saman til eitt opphald når dei inngår i same behandlingsforløp, t.d. ved flytting mellom institusjonar, og der det er mindre enn 8 timar mellom utskriving og ny innskriving. I diagnosespesifikke analysar vert samanslåtte opphald klassifiserte etter hovudtilstand i det siste opphaldet i behandlingsforløpet.

Behandling i legemiddelassistert rehabilitering (LAR)

Pasientar i poliklinisk behandling og døgnbehandling for LAR-konsultasjon/oppfølging har ein hovuddiagnose med ICD-10-kode F11.22 (inkludert undergrupper) i alle sektorar (TSB, PHV, PHBU og somatikk, inkludert rehabiliteringsinstitusjonar, avtalespesialistar i somatikk eller avtalespesialistar i psykiatri.

Ein eigen indikator viser registrerte kontaktdagar knytte til legemiddelutlevering eller gjennomføring av LAR-behandling. Definisjonen byggjer på rapporteringsreglane i dei årlege ISF-regelverka for 2021–2025 og omfattar kontaktar registrerte med ICD-10-kode Z50.30 eller prosedyrekodane IECC10, IECC15, IECC20 og IECC25. Z50.30 skal brukast når utlevering eller observert inntak av LAR-legemiddel er hovudformålet med kontakten, medan IECC-kodane viser den dominerande gjennomføringsforma for legemiddelbehandlinga. Kodereglane gjeld også heroinassistert behandling. Indikatoren måler registrert aktivitet og ikkje ISF-refusjon (ISF-regelverk 2025, kapittel 6.3).

Datagrunnlaget omfattar ikkje all legemiddelutlevering i kommunale tenester eller apotek, og analysen nyttar ikkje opplysningar frå legemiddelregisteret. Prosedyrekodane kan vise at utleveringa skjer i apotek eller kommunal teneste, men dokumenterer ikkje kvar enkelt utleveringsdag.

Kjønns- og aldersjustering

Alle ratar er justerte for alder og kjønn ved direkte standardisering, med befolkninga per 2023 som referansepopulasjon. Føremålet er å ta omsyn til at opptaksområda har ulik alders- og kjønnsfordeling i befolkninga. Ved utrekning av standardiserte ratar vert dei observerte ratane vekta med den same alders- og kjønnsfordelte folketalssamansetnaden som i landet som heilskap. Dei standardiserte ratane viser såleis kva ratar opptaksområda ville hatt dersom dei hadde hatt same befolkningssamansetnad som referansepopulasjonen. På denne måten vert ratane samanliknbare mellom opptaksområda, uavhengig av variasjon i alders- og kjønnsstruktur. Forskjellar i standardiserte ratar kan difor ikkje forklarast av ulik alders- eller kjønnsamensetnad.

Datakvalitet og personvern

Prosjektet er basert på registerdata frå nasjonale helseregister. Analysane vert gjennomførte på individnivå, medan resultata berre vert publiserte på aggregert nivå. Det vil difor ikkje vere mogleg å identifisere enkeltpersonar i dei publiserte resultata.

Prosjektet er deskriptivt og har som formål å skildre variasjon i tenestebruk og pasientforløp. Analysane er ikkje utforma for å evaluere behandlingseffekt eller undersøkje årsakssamanhengar. Behandlingsgrunnlag, datatilgang og eventuelle melde- eller godkjenningskrav vert vurderte i samsvar med gjeldande regelverk.

Tal på pasientar, eller ratar baserte på færre enn seks pasientar, vert ikkje publiserte av omsyn til personvernet. Før publisering av analysar på variasjon vert det i tillegg gjort ei vurdering på om talmaterialet er stort nok til at det er statistisk robust.

Det vert gjennomført fleire kontrollar for å sikre god datakvalitet. Aktivitet hos private avtalespesialistar med offentleg driftsavtale vert kontrollert mot data frå Kontroll og utbetaling av helserefusjonar (KUHR), sidan refusjonsdata omfattar den offentleg finansierte verksemda. Data frå Kommunalt pasient- og brukarregister (KPR) vert òg samanlikna med KUHR-data for å avdekkje eventuelle manglar eller avvik. Det er likevel kjent at KPR framleis har noko mangelfull datakvalitet (Helsedirektoratet, 2022).

Dersom statiske pasientopplysningar, som til dømes kjønn, manglar i eit opphald eller ein kontakt, vert opplysningane henta frå andre registrerte kontaktar for den same pasienten. Dersom opplysningane ikkje kan kompletterast på denne måten, er dei rekna som manglande, og observasjonar der den aktuelle variabelen er nødvendig for analysen, er blitt ekskluderte. Opphald med ukjend utskrivingsdato er òg ekskluderte frå analysane.

Integrert ettervern etter døgnbehandling

Integrert ettervern viser til oppfølginga ein pasient får, frå sjukehus og kommunehelsetenesta i samarbeid, etter eit døgnopphald. Analysen viser graden av oppfølging etter slik døgnbehandling og byggjer på helseregisterdata som koplar informasjon om innleggingar, utskrivingar og påfølgjande kontaktar i spesialist-helsetenesta og den kommunale helse- og omsorgstenesta.

Studiepopulasjonen omfattar pasientar i alderen 18-75 år som vart utskrivne i perioden 2021-2024 etter døgnopphald med hovuddiagnose innan ICD-10-kodane F10–F19 i TSB, PHV, PHBU eller somatisk spesialisthelseteneste. For pasientar innlagde i TSB vart òg opphald der F10–F19 var registrert som bidiagnose, inkluderte. Opphald vart slått saman dersom tidsintervallet mellom utskriving og ei ny innlegging var mindre enn åtte timar. Det vart i tillegg gjennomført separate analysar av aktivitet avgrensa til tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB).

For kvar utskriving blei pasientane følgde i tre tidsintervall; (i) dei første 72 timane, (ii) dei første 7 dagane og (iii) dei første 30 dagane etter utskriving. Desse periodane er valde fordi dei representerer kritiske fasar der risikoen for tilbakefall eller overdose er stor, og der kontinuitet og koordinering mellom tenestenivå er særleg viktig (Helsedirektoratet, 2024).

I tillegg vart median tid frå utskriving til første polikliniske oppfølgingskontakt berekna. Analysen omfatta òg dødelegheit innan 30 dagar og eitt år etter utskriving. Vidare vart det undersøkt kor stor del av pasientane som vart utskrivne i løpet av eit kalenderår, som vart følgde opp i kommunehelsetenesta og fekk minst eit vedtak om kommunale helse- og omsorgstenester i det same året.

Indikatorane som er nytta i tabellane, er definerte som følgjer.

Kommunehelsetenesta: Konsultasjonar hos fastlege eller legevakt registrerte med ICPC-2-kodane P15–P19 og relevante takstkodar (2ad, 2ae, 2aef, 2aek, 2ak, 2ed, 11ad, 11ak, 2as, 2at, 2av, 2afs, 2aft, 2afv, 2aks, 2akt, 2akv, 2sf, 2ss og 2ssd).

Spesialisthelsetenesta: Alle typar poliklinisk polikliniske konsultasjonar og dagbehandling med hovuddiagnose F10–F19 i PHV, PHBU og somatisk sektor. For TSB blir kontaktar med F10–F19 som hovud- eller bidiagnose inkluderte. Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar med minst éin konsultasjon i kommune- eller spesialisthelsetenesta innan 72 timar etter utskriving. I vedleggstabellane blir prosentdelane for primær- og spesialisthelsetenesta viste separat.

Poliklinikk: Poliklinisk kontakt omfattar både polikliniske konsultasjonar og dagbehandling. For PHV, PHBU og somatisk sektor blir kontaktar med hovuddiagnose F10–F19 inkluderte. For TSB blir kontaktar med F10–F19 som hovud- eller bidiagnose inkluderte. Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar med poliklinisk kontakt innan 7 og 30 dagar etter utskriving. Vedleggstabellane viser i tillegg prosentdelen med poliklinisk kontakt innan 14 dagar.

Fastlegekontakt: Fastlegekontakt omfattar kontaktar med fastlege registrerte med ICPC-2-kodane P15–P19 etter utskriving. Hovudtabellen viser prosentdelen pasientar med fastlegekontakt innan 7 dagar etter utskriving, medan vedleggstabellen viser prosentdelen med slik kontakt innan 30 dagar.

Fastlegekonsultasjon: Fastlegekonsultasjon omfattar konsultasjonar hos fastlege registrerte med ICPC-2-kodane P15–P19 og relevante takstkodar (2ad, 2ae, 2aef, 2aek, 2ak, 2ed, 11ad, 11ak, 2as, 2at, 2av, 2afs, 2aft, 2afv, 2aks, 2akt, 2akv, 2sf, 2ss og 2ssd). Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar med fastlegekonsultasjon innan 7 dagar etter utskriving. Vedleggstabellane viser tilsvarande prosentdel innan 30 dagar.

Legevakt: Legevaktkontakt omfattar kontaktar med legevakt registrerte med ICPC-2-kodane P15–P19 etter utskriving. Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar med legevaktkontakt innan 7 dagar etter utskriving, medan vedleggstabellane viser prosentdelen med kontakt innan 30 dagar.

Reinnlegging: Akutt reinnlegging er definert som eit nytt døgnopphald med akutt hastegrad (1) i TSB, PHV, PHBU eller somatisk sektor, med start meir enn åtte timar etter førre utskriving (avgrensa til TSB i forløpsanalysen for TSB). Reinnlegging blir definert uavhengig av diagnosen ved det nye opphaldet, og det blir derfor ikkje gjort ei avgrensing til F10–F19 for denne indikatoren. Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar med akutt reinnlegging frå åtte timar etter utskriving og innan høvesvis 7, 14 og 30 dagar.

Dødelegheit: Dødelegheit omfattar dødsfall som skjer etter utskriving frå døgnopphaldet uavhengig av årsak. Hovudtabellane viser prosentdelen pasientar som døyr innan 30 dagar og 365 dagar etter utskriving. Vedleggstabellane viser i tillegg dødelegheit innan 180 dagar.

Median første kontakt: Median tid til første polikliniske kontakt er definert som median tal på dagar frå utskriving til første polikliniske kontakt blant pasientar som hadde minst éin slik kontakt innan 365 dagar etter utskriving. Hovudtabellen viser median tal på dagar til første polikliniske kontakt innan oppfølgingsperioden på 365 dagar. Vedleggstabellen viser i tillegg prosentdelen pasientar som hadde minst éin poliklinisk kontakt innan 365 dagar etter utskriving.

Dei kommunale helse- og omsorgstenestene vart grupperte i følgjande kategoriar:

1. Helse- og omsorgstenester i heimen: Pasientar som fekk tilbod om minst éi av dei følgjande fem tenestene i det same året som dei vart utskrivne:

• helsetenester i heimen

• praktisk bistand – daglege gjeremål

• praktisk bistand – opplæring i daglege gjeremål

• praktisk bistand – brukarstyrt personleg assistanse

• støttekontakt

2. Andre tenester: Pasientar som fekk tilbod om andre tenester enn dei fem tenestene som er nemnde ovanfor, i det same året som dei vart utskrivne. Dette kan omfatte til dømes kommunale bustadtilbod, dagaktivitetstilbod eller tidsavgrensa opphald i kommunale institusjonar. Ein pasient kan ha fått tilbod om både helse- og omsorgstenester i heimen og andre tenester. Desse pasientane er talde i begge kategoriane.

3. Ingen tilbod: Pasientar som ikkje fekk tilbod om kommunale helse- og omsorgstenester i det same året som dei vart utskrivne.

Analysane gir samla informasjon om kontakt med helse- og omsorgstenestene etter utskriving og gjer det mogleg å undersøkje både tidleg oppfølging, reinnlegging, dødelegheit og bruk av kommunale tenester i perioden etter avslutta døgnbehandling.

Forløpsintensitet

Analyse av forløpsintensitet viser median tal dagar til neste kontakt. Tilvisingsperioden startar når tilvising blir motteken i spesialisthelsetenesta, identifisert ved variabelen ansienndato. Med kontakt meinast ikkje-akutte kontaktar, identifisert ved variabelen Innmåte hastegrad 4 (planlagt) eller 5 (hastegrad ikke satt – tilbakeføring av pasient frå annet sykehus), og omfattar:

• Polikliniske kontaktar (dagbehandling  og poliklinisk konsultasjon/kontakt)
• Døgnopphald

Tilvisingsperioden inkluderer berre kontaktar i sektorane TSB eller psykisk helsevern for vaksne, men første kontakt må vere i sektor TSB. Minst ein av kontaktane i tilvisingsperioden må ha hovuddiagnose med ICD-10-kode F10-F19.

Siste dag er sett til 10. kontakt, fordi kontaktar etter denne har få moglegheiter for inklusjon for 2024, som omfattar kontaktdagar fram til utgangen av 2025. Ved inklusjon av forløp med eitt år som ekstra inklusjonsår, som her, vert 95 prosent av forløpa inkluderte ved 8 kontaktar.

Pasientar med samtidig rus- og alvorleg psykisk liding (ROP-pasientar)

Datagrunnlag og studiepopulasjon

Datagrunnlaget er henta frå Norsk pasientregister (NPR) og omfattar pasientar i alderen 18–75 år med registrert behandlingsaktivitet i psykisk helsevern for vaksne (PHV) eller tverrfagleg spesialisert rusbehandling (TSB). Både hovud- og bidiagnosar er inkluderte.

Rusliding vart definert som ICD-10-kodane F10–F19. Alvorleg psykisk liding omfatta psykose (F20–F29), bipolar liding (F30–F31), alvorleg depresjon (F32.2–F33.3) og personlegdomsforstyrring (F60.0–F60.3).

Data frå 2021–2025 vart nytta. Året 2021 vart brukt som for retrospektiv identifisering av første diagnose, medan analyseperioden var 2022–2025.

Identifisering av ROP-pasientar

ROP er i rapporten definert som førekomst av både rusliding og alvorleg psykisk liding innanfor eit glidande 365-dagarsvindauge. Ei ROP-hending vart identifisert når ein registrert aktivitet oppfylte diagnosekriteriet for anten rusliding eller alvorleg psykisk liding, samtidig som det låg føre ein kvalifiserande diagnose i den andre kategorien innan dei føregåande 365 dagane.

Vindauget vart vurdert retrospektivt, og rekkefølgja mellom rusdiagnosen og den alvorlege psykiske diagnosen var utan betydning. Tidspunktet for ROP-diagnosen vart definert som datoen for den siste av dei to diagnosekomponentane, det vil seie tidspunktet då begge komponentane i ROP-definisjonen var til stades. Det glidande 365-dagarsvindauget vart valt for å identifisere samtidig rusliding og alvorleg psykisk liding uavhengig av kalenderårsskifte og av kva diagnose som vart registrert først.

Ein pasient vart definert som ROP-pasient i eit analyseår dersom minst éi ROP-hending vart identifisert det året. Kvar pasient vart telt éin gong per år, sjølv om fleire ROP-hendingar kunne førekomme same år. Ein pasient kunne dermed inngå som ROP-pasient i fleire analyseår.

Identifikasjonen av pasientar er basert på dei aktuelle diagnosekomponentane uavhengig av sektor (alle sektorar). Pasientar som ikkje har hatt minst ein kontakt i TSB og PHV i perioden 2022-2025 er ekskludert frå analysen.

Måling av behandlingsaktivitet

For pasientar identifiserte som ROP vart all registrert behandlingsaktivitet i PHV og TSB inkludert, uavhengig av diagnosen ved den enkelte kontakten eller det enkelte opphaldet. Aktiviteten viser dermed det samla behandlingsomfanget i PHV og TSB for den identifiserte ROP-populasjonen og er ikkje avgrensa til aktivitet der rusliding eller alvorleg psykisk liding vart registrert. Behandlingsaktiviteten vart knytt til analyseåret der ROP-status var etablert (ROP-år). Eit ROP-år representerer dermed eit gitt år der samtidig rusliding og alvorleg psykisk liding er identifisert etter definisjonen over, og ikkje ein eksplisitt eller samanhengande behandlingsperiode. Ein pasient kan dermed ha fleire ROP-år i løpet av perioden 2022-2025, men også enkelt-år der pasienten ikkje er identifisert som ROP (>365 dagar mellom diagnosar).

Poliklinisk aktivitet vart målt som tal kontaktdagar i PHV og TSB, med maksimalt éin kontaktdag per pasient per dag. Døgnbehandling vart målt som tal samanhengande døgnopphald og liggedøgn. Samanhengande døgnopphald vart tilordna utskrivingsåret og inkluderte når utskrivingsåret var eit ROP-år for pasienten. Opphald som overlappa eit ROP-år, men vart avslutta i eit anna kalenderår utan ROP-status, inngjekk derfor ikkje.

Atlaset er utarbeidd av Helseatlasgruppa i Helse Førde HF ved:

• Oddne Skrede
• Sweta Tiwari
• Haji Kedir Bedane
• Knut Ivar Osvoll
• Bjarne Martens Nes
• Jagrati Jani-Bølstad

Atlaset er utarbeidd i samarbeid med ei ressursgruppe beståande av:

• Lars Ravn Øhlckers, Assisterande fagdirektør, Helse Vest RHF
• Per Arne Holman, Analysesjef, Lovisenberg Diakonale Sykehus
• Eysteinn Udberg, Brukarrepresentant for Helse Førde HF, Rusettervernet i Sogn og Fjordane
• Jørgen Bramness, professor og spesialist i psykiatri, UiT Norges arktiske universitet
• Jens Hetland, Førsteamanuensis ved Universitetet i Stavanger
• Lars Lien, Professor ved Universitetet i Innlandet og leder i Norsk psykiatrisk forening.
• Åse Prestvik, Fagsjef, Blå Kors klinikk, Trondheim
• Inger Hilde Trandem, Kommuneoverlege i Tromsø kommune

Takk for bidraget til å gjere atlaset praksisnært og relevant!

Dei fire regionale helseføretaka har eit lovpålagt sørgje-for-ansvar for å tilby innbyggjarane nødvendige tenester i spesialisthelsetenesta. Tilbodet skal vere likeverdig, uavhengig av kvar i landet ein bur (Lov om spesialisthelsetenesta). Ved vurdering av geografisk variasjon i innbyggjarane sin bruk av tenester for rusbehandling, er landet difor delt inn etter helseføretaka sine opptaksområde som vist i figuren under.

Analysane i helseatlaset er basert på kva opptaksområde pasienten bur i, og ikkje kvar behandlinga fann stad. Der informasjon om bustadkommune mangla i datagrunnlaget, blei pasienten ekskludert frå analysane. For å kunne gjere samanlikningar av tenestebruk på tvers av opptaksområde med ulik kjønns- og aldersamansetnad, er ratane i atlaset alders- og kjønnsjusterte. Utan slik justering ville observerte forskjellar i bruk av tenester i større grad kunne reflektere demografiske variasjonar i befolkningssamansetnad snarare enn reelle forskjellar i tenestebruk.

Liste under vise kva for helseføretak eller sjukehus det er definert opptaksområde for, og kortnamna på desse som blir brukt i atlaset.

Kva for kommunar og bydelar som høyrer til kvart opptaksområde finn du her.