Helseatlas fedme

Variasjonsmåla som er nytta, er forskjellen mellom høgaste og lågaste rate (FT), forskjellen mellom nest høgaste og nest lågaste rate (FT2), forskjellen mellom tredje høgaste og tredje lågaste rate (FT3), variasjonskoeffisient (CV) og systematisk variasjonskomponent (SCV2). For ei nærare forklaring av desse, viser vi til Helseatlas for psykisk helsevern og rusbehandling.

For å kunne uttale oss om variasjonen i bruk av tenestene er uønska/uberettiga, har vi sett på bruk av helsetenester opp mot førekomst av fedme. Større avvik mellom førekomst og bruk av helsetenester indikerer uberettiga variasjon.

Fedme er ein kronisk sjukdom med kroppsmasseindeks (KMI) på 30 kg/m2 (vekt i kilo/høgde i meter2) eller meir, og er ei av dei største helseutfordringane i verda. Fedme oppstår i eit komplekst samspel mellom biologiske, psykologiske, sosiale og miljømessige faktorar, og sjukdommen krev livslang behandling. Levemåten i vår tid, med stillesitting og lett tilgang på kaloririk mat, men også hormonelle forhold og arv, påverkar vektauken.

Fedme gir auka risiko for ei rekke andre sjukdommar mellom anna diabetes type 2, høgt blodtrykk, hjarte-karsjukdommar, kreft, søvnapné og belastningslidingar. Fedme er også assosiert med auka risiko for psykiske lidingar og redusert livskvalitet.

KMI er viktig for å kartlegge risiko for framtidig fedmerelatert følgesjukdom. Ein skil mellom fedme (KMI 30-39,9 utan følgesjukdommar) og alvorleg fedme (KMI ≥ 40, eller ≥ 35 med følgesjukdom) som er forbunde med særleg høg risiko for nedsett helse. Etter nasjonal fagleg retningslinje bør personar med KMI over 35 tilbydast behandling.

Omtrent kvar femte nordmann fedme (EUROSTAT, 2022; Helsedirektoratet; 2011). Noreg er framleis eitt av landa i Europa med lågast førekomst av fedme, men prosentdelen aukar i Noreg på lik linje med resten av dei europeiske landa (EUROSTAT, 2022).

Det finst ikkje undersøkingar på landsbasis for førekomst av fedme, men spesielt to indikatorar gir anslag som er gode tilnærmingar; den eine er vekta til gravide kvinner, og den andre er vekta kandidatar til verneplikt oppgir ved Sesjon 1. Sesjon 1 er spørjeskjemaet kandidatar til verneplikt fyller ut i forkant av deltaking i førstegongstenesta. Dette er begge indikatorar som viser vekta til høgst avgrensa kjønns- og alderskohortar, og det må takast atterhald om at slike indikatorar i avgrensa grad anslår andelen av pasientar som treng behandling for fedme. Indikatorane har sin styrke ved høg dekningsgrad samt standardiserte målemetodar. Begge desse indikatorane er samanfallande med andre kjelder for førekomst. Korrelasjonen mellom overvekt for personar over 18 år mot personar under 18 år er til dømes stor (r = 0,85; p<0,001) basert på data frå land verda rundt (OECD og WHO 2020).

Data for gravide kvinner er ikkje fullstendige, og vi vel i likskap med FHI (2022) å bruke vekta til vernepliktige ved Sesjon 1 som grunnlag for å illustrere geografisk variasjon av overvekt og fedme. Vi finn at korrelasjonen mellom desse to indikatorane på fylkesnivå er stor (r = 0,90; p<0,001).

Figuren over viser gjennomsnittet av tre års glidande gjennomsnitt i andelen av vernepliktige som rapporterer overvekt eller fedme, i perioden frå 2018 til 2022. Data er basert på tal på kommunenivå, frå Kommunehelsa statistikkbank (FHI), aggregert til opptaksområdenivå med folketalet i kommunane som vekter. Ettersom data ikkje var tilgjengelege for bydelane, er tal for Oslo rekna ut på fylkesnivå.

Som vi ser av figuren, er det betydelege skilnadar i prosentdel vernepliktige med overvekt eller fedme. Andelen er rundt dobbelt så høg blant vernepliktige heimehøyrande i Finnmark opptaksområde, samanlikna med vernepliktige i Oslo. Tala liknar dei frå andre kjelder (Tidsskriftet, 2007; SSB, 2016). Øvrige opptaksområde i Helse Nord har òg høge andelar, medan dei fleste andre opptaksområda er i nærleiken av landssnittet. Saman med Oslo er det i opptaksområda med dei større byane låge prosentdelar av vernepliktige med fedme; både Vestre Viken, Stavanger, Bergen og St. Olavs opptaksområde har prosentdelar rundt 20.

Ikkje-kirurgisk behandling/livsstilsbehandling skal hjelpe pasienten med å gjennomføre endringar i levemåte og oppretthalde gode kost- og aktivitetsvanar, og den bygger på tre hovudsøyler: fysisk aktivitet, ernæring og meistringspsykologi. Livsstilsbehandling er basis for all vektreduserande behandling - også før og etter vektreduserande kirurgi, eller saman med medikamentell behandling. Endring i levemåte kan ha helsegevinst også utan vektreduksjon, for eksempel betre livskvalitet, førebygging av diabetes og hjarte- og karsjukdom.

Pasientane får Ikkje-kirurgisk/livsstilsbehandling både i sjukehus, ved private rehabiliteringsinstitusjonar og hjå allmennlege.

Kirurgisk behandling er den mest effektive måten å hjelpe pasientar med alvorleg fedme til å gå ned i vekt, oppretthalde vektreduksjonen over tid og minske risiko for og førekomst av andre sjukdommar. Det finst fleire ulike typar kirurgiske inngrep. Etter ein fedmeoperasjon har pasientane behov for oppfølging både hos allmennlege og i spesialisthelsetenesta.

Operasjon kan bli aktuelt dersom pasienten ikkje har lukkast med vektreduksjon på annan måte. Vurdering av eventuell operasjon blir gjort i spesialisthelsetenesta.

Ei rekkje private rehabiliteringsinstitusjonar tilbyr spesialistbistand i behandling av fedme. Opphald ved rehabiliteringsinstitusjonar vert brukt som supplement til aktivitet ved poliklinikk i nokre delar av landet. Opphalda i institusjonane er gjerne av ei varigheit på to eller tre veker om gangen. Ein del av institusjonane tilbyr òg dagopphald. Innhaldet og lengde av opphalda varierer noko mellom institusjonane, men inneheld opplæring i ernæring samt fysisk aktivitet som grunnsteinar.

Allmennlegen har eit særskilt ansvar for å identifisere risikopasientar, sette i gang individretta tiltak og koordinere oppfølginga av dei som treng førebygging av helseplager i kommunehelsetenesta.

Behandling blir oftast organisert som ei rekke konsultasjonar hjå allmennlege. Behandling ved fedme er i første omgang endring av kosthald for vektreduksjon (3-6 månader), og med aukande grad av fysisk aktivitet for vektstabilisering. Allmennlegen har ansvar for oppfølging ved medikamentell behandling, og vurderer også kven som bør tilvisast spesialisthelsetenesta.

Medikamentell behandling kan vere aktuelt dersom pasienten ikkje når behandlingsmålet sitt med livsstilsbehandling åleine.

Medikamenta aukar mettheitskjensla og har berre verknad saman med lågt kaloriinntak og aktiv livsstil. Medikamentell behandling er kostbar for pasientane, og det er ei livslang behandling. Slik behandling har blitt brukt i ein del år, men etter 2020 har slik behandling blitt langt meir vanleg ettersom nyare medikament har langt betre effekt enn dei tidlegare.

Analysar av geografisk variasjon i medikamentell behandling ved fedme er ikkje inkludert i helseatlaset på grunn av at medikamentell behandling hadde for lite omfang i starten av analyseperioden 2018-2022 til at vi kan uttale oss sikkert om den geografiske variasjonen i behandlingsmåten.

Ein frisklivssentral er ein tilrådd, men ikkje-lovpålagt måte å organisere den førebyggande helsetenesta på i kommunane (Veileder for kommunale frisklivssentraler). Den skal tilby kunnskapsbasert og effektiv hjelp til å endre levevanar og meistre sjukdom og helseplager. Målgruppa er personar med sjukdom eller auka risiko for sjukdom, som treng hjelp til å endre levevaner og meistre sjukdom. Deltaking i frisklivssentralar skal, på lik linje med anna helsehjelp, journalførast.

60 prosent av kommunane i Noreg har denne helsetenesta (Frisklivssentraler 2019). Fagpersonar i spesialisthelsetenesta vi har vore i kontakt med i utvikling av atlaset, fortel at dei tilrår pasientar med fedme oppfølging ved frisklivssentralane. Det har likevel ikkje vore mogleg å få oversikt over pasientane sin bruk av tenestene, fordi det per i dag ikkje finst kodeverk som er tilpassa registrering av aktiviteten. Vi har derfor ikkje relevante aktivitetsdata frå Kommunalt pasient- og brukarregister (KPR).

Helseatlas fedme bygger på opplysingar utlevert frå Helsedirektoratet ved Norsk pasientregister (NPR) og Kommunalt pasient- og brukerregister (KPR) for perioden 2018 til 2022.

Frå KPR er det henta informasjon om pasientar med fedme og/eller overvekt, og konsultasjon hos allmennlege. Andre analysar bygger på informasjon frå NPR.

Tal innbyggarar er henta frå SSB.

Fråskriving

Helse Førde er aleine ansvarleg for tolking og presentasjon av data som er utleverte. NPR og KPR har ikkje ansvar for analysar eller tolkingar som er basert på data dei har levert ut.

Vi nyttar tilstandskode E66 eller Z98.0 (frå kodeverk ICD-10) med underkategoriar som inklusjonskriterie for pasientar med fedme frå spesialisthelsetenesta (NPR). Frå kommunehelsetenesta (KPR) nyttar vi T82 som eit tilsvarande inklusjonskriterie for fedme, men òg T83 (begge frå kodeverket ICPC-2), ettersom denne diagnosekoden blir brukt i stor utstrekning utan klare føringar ift. KMI.

Pasientar er inkluderte med fedme som kronisk sjukdom. Vi inkluderer pasientar i utvalet dersom dei har minst tre kontaktar på tre ulike dagar i enten spesialisthelsetenesta eller kommunehelsetenesta, i løpet av åra frå 2018 til og med 2022. Minst ein av desse tre kontaktane må ha E66, T82 eller T83 som hovudtilstand. Grunngjevinga er eit forsøk på å auke sannsynet for at pasientane rettmessig har sjukdommen; oppfølgjing skal skje jamnleg for pasientar med kroniske sjukdommar.

Ein verknad av inklusjonskriterie som spenner over fleire år i analysar av årlege data, er at det tenderer mot inklusjon av færre pasientar i det første og det siste året, sjølv om aktiviteten skulle vere like høg i desse åra som i dei andre. Dette vil gje eit lite utslag i dei årlege ratane. Effekten er imidlertid antatt å vere uavhengig av pasientane sin bustad og vil ikkje påverke konklusjonane rundt geografisk variasjon.

Berre ein del av pasientar med registrert overvekt eller fedme i løpet av femårsperioden, får jamnleg oppfølging for sjukdommen. Av pasientane som har registert overvekt eller fedme som hovud- eller bitilstand i anten spesialisthelsetenesta eller hjå allmennlegar i femårsperioden, er rundt 43% inkludert i pasientutvalet. Dette er ein langt lågare andel enn liknande analysar har vist for andre kroniske tilstandar (SDKE, 2022), men vi veit at ein stor del av personar med fedme ikkje mottek behandling for sjukdommen: Over 20% av befolkninga, altså over 800 000 nordmenn har fedme, og rundt 28% av desse er registrert med fedme som hovud- eller bitilstand i femårsperioden.

Dei fire regionale helseføretaka har eit lovpålagt sørge-for-ansvar for å tilby innbyggarane tilbod i spesialisthelsetenesta, og tilbodet skal vere likeverdig uansett kvar ein bur (Lov om spesialisthelsetenesta). I vurdering av geografisk variasjon av innbyggarane sin bruk av helsetenester, er landet derfor inndelt etter helseføretaka sine opptaksområde.

Analysane i helseatlas blir gjennomført ut frå kva opptaksområde pasienten bur i, og ikkje ut frå kvar han eller ho fekk behandling. Innbyggarane i dei ulike opptaksområda har ulik alders- og kjønnssamansetjing. Ratane i atlaset er derfor alders- og kjønnsjusterte for å kunne samanlikne meir homogene grupper sin bruk av helsetenester, enn utan slik justering. Dersom informasjon om kva kommune pasienten budde i mangla i datasetta, blei pasienten ekskludert frå analysane. Gjennom analysane kan dei regionale helseføretaka danne seg eit bilde av korleis sørge-for-ansvaret blir innfridd.

Informasjon om inndeling i opptaksområde, tal innbyggarar og median-alder på innbyggarane (2020) som er brukt i dette atlaset finn de nedanfor:

Lista under viser kva for helseføretak eller sjukehus det er definert opptaksområde for og kortnamna på desse, som blir brukt i atlaset. Kva for kommunar og bydelar som høyrer til kvart opptaksområde finn du her.

Helseatlas fedme er utarbeida av Helse Førde i samarbeid med ei ressursgruppe beståande av

• John Roger Andersen, professor, Helse Førde/HVL
• Mari Mette Graff, brukarrepresentant, Landsforeninga for overvektige
• Tove Johansen, analytikar, SKDE
• Jørn Vegard Sagen, dr.med., spesialist i medisinsk biokjemi, avdelingsoverlege/avdelingssjef og professor, Helse Bergen/UIB
• Eva Stensland, fag- og forskingssjef/seksjonsleder forskingsseksjonen, SKDE
• Normund Rolleiv Svoen, fastlege/PKO, Kinn kommune/Helse Førde
• Barthold Vonen, direktør SKDE
• Villy Våge, overlege PhD, leiar SOReg Norge (Norsk kvalitetsregister i fedmekirurgi), Helse Bergen,
• Eva Aarskog, brukarrepresentant, Landsforeninga for overvektige

Gjennom prosjektperioden har vi vore i kontakt med fagmiljø og -personar i ulike delar av landet. Dette for å sikre oss at analyseresultata kan gi eit best mogleg bilde av praksis.

Takk for bidrag med å gjere atlaset praksisnært og relevant.

Helseatlaset er utarbeida av Helse Førde HF ved Oddne Skrede, Marte Bale, Haji Kedir Bedane, Maria Holsen og Knut Ivar Osvoll.