Fedme er ein kronisk sjukdom og oppfølging frå helsevesenet bør skje regelmessig og over lang tid. Vi har undersøkt pasientar med fedme sin bruk av spesialisthelsetenester; både kirurgi, livsstilsbehandling i rehabiliteringsinstitusjonar og poliklinikk, samt pasientane sin kontakt med allmennlegar. Analysane viser store geografiske variasjonar i bruk av helsetenestene for perioden 2018-2022.
Hovudfunn
- Det er stor geografisk variasjon i behandling av pasientar med fedme. Det er ikkje områda med høgast førekomst som har høgast forbruk; variasjonen i bruk av helsetenester er ubegrunna
- Det er geografisk variasjon i kva tilbod som blir gitt som behandling for fedme. Medan enkelte opptaksområde har høg bruk av kirurgisk behandling, har andre opptaksområde høge ratar for poliklinikk
- Talet på konsultasjonar hos allmennlegane har auka sterkt i heile landet i 2021 og 2022
Pasientar med fedme
- Kvart år var i gjennomsnitt 52 415 pasientar med fedme i kontakt med helsetenestene. Det var stor og ubegrunna geografisk variasjon i tal pasientar per 10 000 innbyggarar som hadde slik kontakt
- Prosentdelen av pasientane som berre hadde kontakt med spesialisthelsetenesta i løpet av eit år, varierte mellom 19 og 38 % mellom opptaksområda
Fedmekirurgi
Hovudfunn
- Omtrent 2000 vart opererte ved offentlege sjukehus i 2018, medan talet var i kvart av åra 2020-2022 på rundt 1300
- Det er særleg stor geografisk variasjon i bruk av fedmekirurgi. Variasjonen synest å vere påverka av tilbodet om operasjon, og ikkje av førekomst av fedme
- I Helse Nord vert rundt ein fjerdedel opererte i eit anna opptaksområde enn sitt eige, medan personar i øvrige regionar i liten grad vert opererte i andre opptaksområde
Poliklinikk
- Årleg mottek rundt 23 500 personar poliklinisk behandling for fedme i spesialisthelsetenesta. Med totalt 85 000 kontaktar mottek i gjennomsnitt kvar pasient 3,6 polikliniske kontaktar årleg
- Den geografiske variasjonen i tal pasientar i poliklinisk behandling er særleg stor. Vestfold skil seg ut med spesielt høgt tal pasientar i behandling i høve innbyggartalet. Stavanger og Diakonhjemmet opptaksområde har langt lågare tal pasientar enn andre, men tal kontaktar per pasient er ikkje markant lågare
- I tillegg til Østfold og Lovisenberg hadde helseføretaka i Helse Nord ein andel e-konsultasjonar over 30 %. Innlandet og Sørlandet hadde under 10 %
- I gjennomsnitt var 22,6 % av polikliniske kontaktar e-konsultasjonar, på landsbasis. Dette utgjer 19 300 konsultasjonar årleg
Poliklinikk og kirurgi
Pasientar med fedme frå ulike opptaksområde får eit noko ulikt behandling- og oppfølgjingstilbod ved sjukehusa. I opptaksområda Vestfold, og til dels Telemark og Østfold får innbyggarane eit meir omfattande tilbod enn i andre delar av landet, med rate for poliklinikk som er høgare enn landsraten. I opptaksområda i Helse Vest, Innlandet og Nord-Trøndelag er operasjonsratane relativt høge, men med låg bruk av poliklinikk.
I opptaksområda i Oslo var ratane lågare enn landsratane; dei heimehøyrande i både Diakonhjemmet, Lovisenberg og OUS opptaksområde har dei lågaste ratane for operasjon i landet, samtidig som bruk av poliklinikk òg er lågt i landssamanheng.
Som vist tidlegare, har Oslo klart lågare førekomst av fedme i befolkninga, og den lågare aktiviteten vi ser i behandling verkar såleis rettvis. Ettersom vi ikkje har tal for førekomst for kvart av opptaksområda i Oslo-området, kan vi ikkje seie noko nærare om skilnadane vi ser mellom desse.
Det verkar å vere ein negativ samvariasjon mellom operasjonsraten og raten for poliklinikk, for dei øvrige opptaksområda; ingen av opptaksområda som har høge ratar for operasjonar har høge ratar for poliklinikk, eller omvendt. Dette indikerer ulik behandlingspraksis i spesialisthelsetenesta.
Livsstilsbehandling i rehabiliteringsinstitusjonar
Allmennlegetenesta
- Svært stor auke i både tal pasientar med fedme og konsultasjonar hos allmennlege frå 2018 til 2022
- Stor geografisk variasjon i bruk av allmennlegetenesta
- Dei same områda med høg bruk av spesialisthelsetenester, har også høg bruk av allmennlegetenester
Pasientar hos allmennlege og i spesialisthelsetenesta
Ser vi på aktivitet i poliklinikk og allmennlegetenesta saman, kan det teikne seg eit bilete av den totale bruken av konsultasjonar, og korleis denne er geografisk fordelt. I opptaksområda i Oslo-området og Helse Vest var konsultasjonsratane gjennomgåande lågare enn landssnittet, noko vi òg ser for poliklinikkane. Berre i Osloområdet kan denne forklarast ved lågare førekomst av fedme. Vestfold og Østfold har høg konsultasjonsrate hjå allmennlege, slik dei òg har høg poliklinisk kontaktrate - men raten for konsultasjonar hjå allmennlege er ikkje så markant høgare. Det verkar likevel å vere ein tendens mot at opptaksområda som har høge ratar for poliklinikk, òg har høge ratar for konsultasjonar hjå allmennlege.
Medan variasjonen i ratar er særleg stor både for poliklinikk og hjå allmennlegar, skil desse seg frå kvarandre når det gjeld tal kontaktar/konsultasjonar per pasient: Medan den går frå 2,1 til 5,1 for poliklinikk, er lågaste tal konsultasjonar per pasient i året frå 2,4 i Bergen, medan ei rekkje opptaksområde har det høgaste talet på 2,8. Tal konsultasjonar per pasient hjå allmennlegane har såleis låg geografisk variasjon - og den er uvanleg låg, samanlikna med tala i andre atlaspublikasjonar på somatiske område.
Som vi såg tidlegare, har Helgeland høg førekomst av fedme i nasjonal målestokk, men forholdsvis låge ratar for både operasjonar og poliklinikk. Konsultasjonsraten hjå allmennlege er ved landsraten. Opptaksområdet særmerker seg såleis med eit misforhold mellom førekomst og aktivitet. Om ikkje med så tydelege trekk, så verkar Stavanger og Ahus aktuelle i diskusjon av underforbruk. Desse har førekomst av fedme på landssnittet, eller noko under, og ein konsultasjonsrate hjå allmennlegar ved eller under landsraten. Stavanger har eit tal polikliniske kontaktar som er under halvparten av landsraten, og har i tillegg låg konsultasjonsrate hjå allmennlegar.
Tradisjonell livsstilsbehandling i spesialisthelsetesta har, i motsetnad til kirurgisk behandling, hatt nokså avgrensa effekt i form av vektreduksjon. Nyare medikament har derimot vist dramatisk betra resultat i form av vektreduksjon, i kombinasjon med livsstilsendring (Rubino et. al, 2022). Det er venta at utstrekt bruk av medikament vil gje god behandling for fedme for ein stor del av pasientgruppa, og at dette kan redusere behovet for fedmekirurgi. Såleis er medikamentell behandling venta å redusere bruk av spesialisthelsetenester for pasientar med fedme.
Ein verknad av auka tal konsultasjonar hjå allmennlegar er at behandlinga skjer meir desentralisert, noko som vil påverke den tilbodsdrivne delen av aktiviteten. I analysane ser vi store geografiske skilnader i kva tilbod som blir gitt. Ettersom medikamentell behandling er ei meir einsidig behandlingsform ventar vi mindre utslag av den organisatoriske faktoren i behandling etter kvart som ein større del av pasientane mottek slik behandling. Førekomst seier lite om rett nivå av bruk av helsetenester, men skilnadar i førekomst bør vere ein av dei primære fastsetjarane av behov, og såleis fastsetjande for geografiske skilnader i bruk.
Om atlaset
Har du spørsmål?
Ved spørsmål eller kommentarar, ta kontakt med helseatlastenesta i Helse Førde HF gjennom helseatlas@helse-forde.no.